"Palestra", d'Ana Giménez Betrán (reseña)
Palestra, d’Ana Giménez Betrán
por Chusé Inazio Nabarro
Palestra ye, en opinión de qui escribe istas linias, una chiqueta gran obra mayestra, si me ye premitito fer uso en iste inte d'una d'ixas escontradizions tan carauteristicas de a epoca barroca en a que trascurre a nobela d'Ana Giménez.
Palestra ye una chiqueta alfaya literaria, e lo'n ye per muitas razons. A prenzipal de totas ye ta yo ixa mena de mezcla machistral de decumentazión istorica, de naturalidá, de sotileza e de contenzión que amuestra perén a obra.
Me cuacarba d’acobaltar más que más iste zaguer ingredién, a contenzión, bertú prou inusual en istos tiempos en os que o que s’estila ye más bien as luengas nobelas istoricas, muitas begatas no guaire orichinals en o que toca á o tema, plenas d’intrigas e de misterios e con contenitos que, per un regular, gosan tener que beyer con a relichión u mesmo con o esoterismo. En Palestra, manimenos, no bi ha cosa que siga superflua. Se i retrata tot un mundo á pur de breus apuntes, sin cargar en dengún inte as tintas, sin dizir más que o chusto. L’autora fa en as setanta pachinas raditas en as que se desembolica a nobela un sobrebuén exerzizio de sincopa istorica e literaria. A istoria que se nos i reconta ye, como si dizísenos, una fugaz instantania feita dintro d’un relato istorico que ye infinitamén muito más amplo e global. Soi conszién de que á muitos de os leutors de Palestra a obra lis ha parexito curta, de que lis ha sapito á poco, de que se’n son quedatos con a miel en os labios, pero creigo que ixa yera la intinzión zaguera que empentaba á Ana cuan la yera escribindo, e yo, presonalmén, li alabo lo gusto. O más difízil de tot ye o que en iste caso ha feito Ana: reduzir as cosas á la suya chusta mida.
Pero Palestra no per ixo dixa d’estar una nobela istorica (¡e baga-le si lo’n ye!) e nos presienta una manifica e fefazién recreyazión de a ziudá de Uesca arredol de 1650. Ye íste un momento muito intresán en a istoria de Uesca. Somos, no creigo que calga remerar-lo, en a Uesca de Lastanosa, en una ziudá autiba que ye cambiando á garras templatas a suya fesomía urbana (a ilesia de a Compañía, o combento de as Carmelitas Escalzas, a Casa de a Ziudá...). Ye una biella cullebra que permuda la suya pelleta.Ya bi’n eba d’atros casos de nobelas istoricas en aragonés ubicatas en Uesca como Aguardando lo zierzo d’Ánchel Conte (ambientata en as persecuzions relichiosas de o sieglo XVI) e un atro relato luengo –u nobela curta, seguntes se mire– de a propia Ana, Ixos tiempos güegatizos (que ofrexe un fresco sozial –igualmén breu– de a Uesca de o zaguer terzio de o sieglo XIX). Per consiguién, e si femos caso á toz istos exemplos e atros que en bendrán, cuasi podérbanos parlar de o naximiento d’un nuebo chenero narratibo: a nobela istorica en aragonés d’inspirazión oszense.
Estruturalmén, a nobela ye bien feita. A materia narratiba s’organiza perfeutamén á trabiés de cuatro cabos u nucleyos tematicos: Malena, Aprendiz, Torresecas e Palestra.
Os tres primers cabos son adedicatos respeutibamén á tres presonaches diferens: Malena Costa (bidua, con dos fillos, deszendién de o impresor Chuan Pérez de Baldibielso, trestucata per tot lo que sigan libros e imprentas), Quiné (Chuaquín Bera, popiello, aprendiz en a imprenta de Larumbe) e Pilar de Torresecas (filla e nieta de terrateniens, casata e mai d’un fillo mayorenco). Istas tres istorias presonals s’enreligan entre ellas como as tres cuerdas d’una mesma trena fendo-se á la fin una sola. Pilar ye o presonache que fa de binclo u d’alguaza con os atros dos. Ye o presonache clau que, per un costato, comparte l’amor per o mundo de a letra imprentata e a literatura con Quiné (en os dos primers cabos se fa menzión á o cartel de o clamamiento ta la Palestra austriaca) e, per l’atro, a común adedicazión á las obras de caridá con Pilar, quefer que ferá que as dos mullers -á penar de as diferenzias sozials-faigan pacha. O zaguer cabo, Palestra, ye una mena de coronal en o que o que toz os filos -e totas as tramas- rematan achuntando-sen, urdindo asinas un polito debuxo pleno de colors e de matizes.
Muitos son os temas que, antiparti, aparexen en o libro. Entre toz os que bi amanexen cal que destaquemos o tema de a muller. Á las mullers que petenan per istas fuellas las plegamos á conoxer en a suya condizión de fillas, chirmanas, casatas, biduas... e á ormino bitimas. Ye d’agradexer que en iste punto Ana se limite nomás que á cuaternar a reyalidá sozial e familiar que padexeban as mullers en ixos tiempos, sin fer, en dengún inte, garra discurso de cualidaz morals u ideolochicas. Una begata más, tampó no en ista custión, no i caleba cargar as tintas. No i feba falta fer fincapiet.
Un atro aspeuto que Ana ha sapito tansmitir-nos de traza sublime ye o complexo texito sozial de a epoca, tot lo conchunto de a ziudadanía oszense d’aquellas embueltas. En Palestra gosan compartir o mesmo plano os grans siñors terrateniens e a chen de as clases populars, os noples e os artesanos, os amos e os treballadors... O culto e o popular, como gosa pasar en l’arte e a literatura barrocos, se i dan una atra begata la man. Chunto á la descrizión de o palazio, o chardín e os biens de Lastanosa u l’almirable bisión de a seu atrapaziata con a enchaquia de o zertamen, asistimos á atras zelebrazions que pertenexen chenuinamén á o pueblo como en ye a feria de San Martín u a romería ta Loreto. Tamién i beyemos dende luen cualques suzesos istoricos: a marcha de a monarquía, o gubierno de o país, as guerras con Franzia, con Cataluña... Tot lo contesto cheneral -o telón de fundo- en o que s’inscriben os feitos concretos recontatos en o libro. E tot isto lo torna á fer l’autora como qui no quiere a cosa, mullando tasamén en as colors más tenues os suyos pinzels de pintaire minimalista.
A imprenta (as caxas, os tipos de letras, as tintas, os papers, as ulors...), a literatura (a istoria de os amors albersos de os pais de Quiné poderba aber chenerato tota una nobela de folletín), l’amor per os libros (per o contenito e, prou que sí, per a suya propia materialidá), o plazer de a escritura (“os bersos que plasmaba en o biello papel nisa s’escribiban solos” podemos leyer en a pachina 20), a bida como obra literaria (e a literatura como bida) en son atros tantos temas que se pueden trobar en Palestra. “Comenzipió a carta zinco u seis bezes, e atras tantas la dixó estar. O papel no ye a boz, as palabras que se meten por escrito son ta siempre, á distanzia no esiste a posibilidá de retecular, e más si ye o corazón o que escribe” (pach. 45).
En zagueras, no más me cal que consellar-bos que leigaz Palestra e mesmo que la releigaz amoniquet cualques begatas más, pos ye una obra d’ixas en as que bi ha que requedar-se una miqueta en cada fuella, prebando d’apercazar tota la sensualidá que atresora: as colors, as luzes, os matizes, as ulors...
Chusé Inazio Nabarro
2 comentarios - Escribe aquí tu comentario
En efeuto. He leyito a nobela "Palestra", d'Ana Giménez Betrán, e coinzido en que ye una chiqueta obra mayestra. En ixe libro a nobela istorica en aragonés se fa zercana, agradable de leyer. O que más goyo me fa ye a senzillez, asinas como as trazas de l'autora ta fer-te identificar con os presonaches e os ambiens d'a Uesca d'os sieglo XVII.
As opinions de Chusé Capino Nabarro me bufan a pocha





