"¿Yo…?, danzante", por Carmina PARAÍSO
¿Yo..., danzante?
China chana amanezen os días en Uesca. Pasan escapaus, como as falzetas por o Casco Biello, en as mañanas de chulio e agosto. ¿Ez sentiu ixa canta? Si tos baz por a Correría, plazeta San Pietro, a Catedral…, a mosica d’ixos paxaros biachers mete a color d’alegría, a l’amparo d’a fresca, por as sombras d’as carreras antigas.
Y dende Montearagón enta Loreto, dende Xara, Zillas, Salas, por os caminos de Quizena, Pisón, Miquera, por a Cruz del Palmo, por Morana… plegan ta Uesca as bozes d’o campo nuestro.
Antismás, en os tiempos de pastors y labradors nazió o danze de San Lorién. Con él zelebramos a bida d’a Osca ibera de Indíbil, d’a romana de Sertorio, d’a goda, d’a mozarabe…, d’a Uesca de Lastanosa, d’a Uesca d’Azín, d’a Uesca de mosén Rafel, d’a Uesca d’o sieglo XXI. A bida de toz os ombres e mullers que nazioron u plegoron t’aquí, dende cualsiquier puesto d’o mundo, y se quedoron con nusotros ta cutio.
Brincamos e botiamos, o maitín d’o 10 d’agosto, á cada tranze que marca o mairal. Brincamos por a Uesca que treballa en a ziudá, en os poligonos, en os lugars d’a redolada. Por a Uesca que marcha, día par d’atro, por ixas carrerotas e autobías, an ye menester, an son os tajos. Por ixa chobentú que crexe con nusotros, fendo-sen un puesto en o mercau laboral, como cal fer. Pasando os ratos de fiesta, á penar de l’orache, por o Parque, as plazetas, o Matadero, o Tubo… Por os ninos que chugan á chóbens y á grans. Por os ninons que rematan de plegar y por os que plegaran t’o mundo á istas oras. Por os yayos, que pasan a tardi aprendendo á bailar u charrando con os amigos, en os locals d’a terzera edá. Por os ombres e mullers que no tienen á denguno con qui charrar.
Por a Uesca que toz de conchunta somos fendo, d’un en un y toz á ixena. A biella mosica suena y asoman as glarimas por toda ixa chen que tantas bezes ha bisto en a plaza con tu a danza d’as espatas, o degollau…
A mosica suena por ellos, por os familiars enfermos, por os que s’en fuon, por os amigos que ixas malditas carreteras se’n lebón antis d’ora… Por toz os que nos ne faltan.
M’alcuerdo de yayo, que me’n lebaba d’a man por o paseo d’a Estazión, aquellas mañanadas d’o 10 d’agosto. Y cuan plegabanos t’a plaza me puyaba en os suyos güembros, ta que podese ber os danzantes. Yaya eba rancau l’albaca d’os ballos, o día 9, y parau os ramos ta toda a familieta. Antis de marchar ta Uesca, s’eba metido buena faina con mamá, parando as chentas y lifaras ta toz nusotros. Yaya s’en fue, yayo tamién. Ista añada, os padres no plantan fuerte. Asinas que se’n quedarán en casa, ixo sí, mirando por a tele o sintindo en o arradio a retrasmisión d’a fiesta. Y os chóbens de casa nuestra, os míos fillos… ¡Ai, quí pillase as deziséis u bente añadas! ¿Á que sí?
Mientres que as falzetas danzen en l’aire y a mosica impla l’alma d’a plaza, igual que toz os años, sonará en o mío tozuelo ista canta que m’amostró yaya Carmen:
»San Lorién, San Lorién,
en qué buen tiempo has beniu,
en o tiempo d’a cullida,
que toz en tenemos trigo.
Trigo, trigo, trigo, trigo,
d’o que en sobre ta o bolsillo.»
Un maitín de San Lorién, cuan tornabanos de meyodías, china chana ta casa, me’n dizió yayo Mariano: “¿Sapes, cucheta, que en cada oszense i hai un danzante?”. Ixe día prexiné que yera atra d’as suyas istorias. Si podese oi sentir-me, le’n diría: “¡Yayo, qué de razón en tenebas! ¿Me’n cuentas atra?”. ¡Feliz San Lorién ta todas y toz!
Carmina Paraíso Santolaria
[Programa ofizial d’as Fiestas de San Lorién, Uesca, 2007]





